Ministerie van Justitie: tussen burgerlijke stand en gevangeniscel

Het ministerie van Justitie en Veiligheid bepaalt waar trans-gerelateerde wetgeving juridisch landt. Maar de uitvoering loopt door zes uitvoeringsorganisaties heen — met steeds wisselende uitkomsten.

Justitie is op drie terreinen leidend in transbeleid: de burgerlijke stand (Boek 1 BW), het gevangeniswezen (Dienst Justitiële Inrichtingen) en de identiteitsregistratie (BRP, paspoort, rijbewijs). Op elk van die drie is in de periode 2020-2025 een spanningsveld blootgelegd dat in het wetgevingsproces vrijwel niet was geadresseerd.

Burgerlijke stand

De Vereniging Nederlandse Gemeenten klaagde in 2022 dat ambtenaren van de burgerlijke stand "geen handelingsperspectief" hebben bij verzoeken tot wijziging van geslachtsregistratie op basis van een buitenlandse zelf-id-verklaring. Justitie kwam in 2023 met een handreiking, die in september 2024 weer is ingetrokken nadat het kabinet-Schoof zelfidentificatie afwees. De facto is de praktijk teruggebracht naar 2014: deskundigenverklaring vereist.

Gevangeniswezen

De DJI volgt sinds 2017 een interne beleidslijn waarin plaatsing in mannen- of vrouweninrichting gebeurt "op basis van de juridische geslachtsregistratie, tenzij veiligheidsoverwegingen anders eisen". In de praktijk leidt dit ertoe dat juridische vrouwen met een mannelijk lichaam in vrouweninrichtingen geplaatst kunnen worden. De Inspectie Justitie en Veiligheid heeft daar in 2024 een verkennend rapport over uitgebracht; het rapport adviseert om plaatsing voortaan op risicoprofiel te baseren, niet op registratie. Justitie heeft die aanbeveling niet overgenomen.

Identiteitsregistratie

Sinds 2020 staat in de Basisregistratie Personen "X" als optie bij geslacht, op basis van een rechterlijke uitspraak. Het paspoort accepteert dit; het rijbewijs wettelijk nog niet. De inconsistentie in registratiekanalen leidt tot praktische problemen bij grensoverschrijdingen, verzekeringen en politie-onderzoek.

Politieke koers

Minister Van Weel (VVD) gaf in januari 2026 aan dat Justitie "geen actieve uitbreiding" van de X-registratie nastreeft. Tegelijk loopt bij het Centraal Bureau voor de Statistiek een proefonderzoek naar de werkbaarheid van een derde categorie in officiële datasets. Lees verder over gevangenisbeleid en trans en over de transgenderwet.

Bron: Rijksoverheid — JenV, Inspectie JenV rapport "Plaatsing trans-gedetineerden" (2024), Kamerbrief 36456-XX (januari 2026).