Grondwet en trans: artikel 1, "geslacht" en de botsing met identiteit

Artikel 1 van de Grondwet verbiedt discriminatie. Wat verbiedt het precies, en wat niet? De wijziging van 2022 maakt veel zichtbaar, ook wat ontbreekt.

Op 17 augustus 2022 is artikel 1 Grondwet gewijzigd: voortaan staan in de tekst expliciet ook handicap en seksuele gerichtheid als beschermde gronden. Genderidentiteit en geslachtskenmerken zijn — bewust — niet toegevoegd. De memorie van toelichting verwijst voor die gronden naar de AWGB, die ze sinds 2019 wel benoemt. Het juridische verschil is reëel: Grondwetstoetsing aan een geslachtskenmerk-discriminatie loopt via "geslacht" en is via de jurisprudentie verbreed, maar niet expliciet vastgelegd.

Wat "geslacht" betekent

In de uitleg van artikel 1 wordt "geslacht" door zowel het College voor de Rechten van de Mens als het Europees Hof inmiddels gelezen als een ruim begrip dat ook genderidentiteit omvat. Dat is geen uitkomst van een grondwetswijziging, maar van rechtsvorming. Voor wetgevers betekent het dat trans-bescherming juridisch een afgeleide blijft van het oorspronkelijke "geslacht"-begrip — niet een eigenstandige categorie.

Botsing tussen gronden

Hier wringt het beleid: wanneer "geslacht" zowel biologisch geslacht als genderidentiteit kan betekenen, ontstaat een interne spanning bij voorzieningen die op het ene of het andere zijn gebaseerd. Vrouwenopvang, sport, gynaecologische zorg en strafrechtelijke statistieken kennen "vrouw" als biologische categorie. Een ruime lezing van artikel 1 zonder uitzonderingsclausule zou die voorzieningen onder druk zetten — wat in praktijk gebeurt via klachten bij het College.

Toetsingsverbod en horizontale werking

Artikel 120 Grondwet verbiedt rechters wetten aan de Grondwet te toetsen. De inwerkingtreding van artikel 17a Grondwet — de constitutionele toetsing — is in januari 2026 in de Eerste Kamer aangenomen maar treedt pas vanaf 2027 gefaseerd in werking. Tot dan blijft de toetsing aan internationale verdragen (EVRM, IVBPR) de feitelijke route. Voor trans-zaken betekent dit dat het EHRM-recht zwaarder weegt dan de Nederlandse Grondwet.

Komende discussie

De Staatscommissie Grondwet 2027 buigt zich over de vraag of "genderidentiteit" alsnog moet worden toegevoegd. De Raad van State adviseerde in maart 2026 negatief: een uitbreiding zou de gelijke behandeling versterken maar bestaande uitzonderingen mogelijk onhoudbaar maken. Zie ook Europees recht en transgenderwet.

Bron: wetten.overheid.nl — Grondwet, Staatscommissie Grondwet 2027 voortgangsbrief.