Wachtlijst-evolutie: van weken naar jaren

In 2013 was de wachttijd voor een eerste gesprek bij Amsterdam UMC enkele maanden. In 2024 is dat opgelopen tot meer dan twee jaar. Tussen aanmelding en eerste hormoonrecept zit gemiddeld 30-36 maanden.

Cijfers per jaar

De NZa-wachttijdmonitor publiceert sinds 2018 systematisch wachttijden voor genderzorg. Voor intake bij Amsterdam UMC: 2018 circa 60 weken, 2020 circa 90 weken, 2022 circa 110 weken, 2024 piek van 130 weken (volwassenen). Bij minderjarigen liep de wachttijd in 2024 op tot 28 maanden voor intake. Voor Radboudumc liggen de cijfers iets lager: in 2024 circa 18 maanden voor volwassenen. UMCG meldt circa 20 maanden. Voor de psychiatrische diagnostiek bij Curium-LUMC kwam de wachttijd in 2024 op 60 weken. De Treeknorm voor intake (vier weken) wordt sinds 2018 niet meer gehaald; de norm voor start behandeling (zeven weken) evenmin.

Totaal traject

Tussen aanmelding en eerste hormoonrecept zit gemiddeld 30-36 maanden bij Amsterdam UMC. Voor chirurgie loopt het traject op tot 5-7 jaar. Sinds 2020 publiceert Amsterdam UMC geen geupdate doorlooptijden meer per fase; cijfers zijn afkomstig uit NZa-monitoring, patientenervaringen verzameld door Transvisie, en EW Magazine-onderzoek. De Aanjager Transgenderzorg (sinds 2019) heeft het probleem benoemd zonder de doorlooptijd substantieel te beinvloeden.

Oorzaken

De NZa noemt drie factoren: explosieve toename van aanmeldingen (350 in 2013 naar 3.000 in 2022 bij Amsterdam UMC alleen), capaciteitsproblemen bij endocrinologen, psychologen en plastisch chirurgen, en langere diagnostische trajecten als reactie op de Cass-discussie. Daarnaast spelen budgettaire restricties: het Zorginstituut classificeert genderzorg deels onder "schaarse zorg" zonder dat er extra middelen tegenover staan. Een vierde, minder genoemde oorzaak: het Amsterdamse monopolie tot 2018 (KZcG was de enige aanbieder) bouwde academisch prestige op met het Dutch Protocol maar voorzag niet in capaciteitsuitbouw of opleiding van opvolgers buiten het eigen instituut.

Gevolgen voor patienten

Patienten wijken uit naar private klinieken (zie private aanbod: Stepwork, Genderlink, Genderhomeo, zelfstandige endocrinologen) of buitenlandse aanbieders. Een deel haalt hormonen via online buitenlandse apotheken zonder medisch toezicht. Onderzoek van Amsterdam UMC zelf (Van der Loos e.a. 2022) toont dat circa 5-8% van de aanmelders al hormonen gebruikt zonder voorschrift voorafgaand aan de intake. Dit ondergraaft de claim dat de Nederlandse zorg "exploratief en zorgvuldig" is: patienten omzeilen het diagnostische traject simpelweg.

De crisis-paradox

De wachtlijst dient bij voorstanders als bewijs van onderfinanciering en wordt gebruikt om versnelde toegang en zelfidentificatie te bepleiten. Bij critici is dezelfde wachtlijst bewijs van een dieperliggend probleem: een zorgmodel zonder duidelijke diagnostische gates en met snel groeiende vraag. Cass concludeerde dat juist in deze constellatie zorgvuldige diagnostiek nog belangrijker is. Zonder herziening van het zorgmodel versnelt capaciteitsuitbreiding alleen de groei.

Kernpunten

• 2018: circa 60 weken intake (Amsterdam UMC).
• 2024: 130 weken intake volwassenen, 28 maanden jeugd.
• Totaal traject tot hormoonrecept: 30-36 maanden.
• Treeknorm 4 weken: structureel niet gehaald.
• 5-8% van aanmelders gebruikt al hormonen zonder voorschrift.
• Aanjager Transgenderzorg sinds 2019: geen substantieel effect.

Zie ook wachtlijstcrisis, aanvragen per jaar en kosten zorg NL. Externe bron: NZa-wachttijden, Rijksoverheid Aanjager.