Nieuwe Transgenderwet: forse inbreuk op rechten van vrouwen en meisjes

Peter Vasterman en Renate van der Zee in de Volkskrant: de aangekondigde aanpassing van de Transgenderwet schaft het juridische geslachtsverschil de facto af, zonder dat de gevolgen voor vrouwen en meisjes ook maar een moment serieus zijn gewogen.

Wat de wet doet

De aanpassing van de Transgenderwet die in 2022 voorlag schrapt twee zaken die er sinds 2014 in stonden: de deskundigenverklaring waarin een professional bevestigt dat de aanvrager genderdysforie heeft, en de leeftijdsgrens van zestien jaar. Wat overblijft is een loket waar iedereen vanaf jonge leeftijd zonder enige toetsing zijn juridische geslacht kan wijzigen. De wet kantelt daarmee van een medisch erkende conditie naar een puur subjectieve zelfverklaring. Het enige dat telt in de nieuwe wet is de "beleefde genderidentiteit": of iemand zich man of vrouw "voelt" van binnen. Geen arts, geen psycholoog, geen tussenstap. Een paspoort wijzigt op handtekening.

Geslachtsverschil de facto afgeschaft

Vasterman en Van der Zee trekken de logische conclusie: als je het juridische geslacht loskoppelt van elke objectieve grondslag, dan is de juridische categorie "vrouw" niet langer een afgebakende groep. Iedereen die het wil, kan erin. Dat heeft gevolgen overal waar de wet onderscheid maakt tussen mannen en vrouwen — wat de wet op honderden plaatsen doet. Vrouwenkleedkamers, kraamzorgcijfers, vrouwengevangenissen, vrouwenopvang, sportcategorieën, quota voor vrouwen in besturen, statistieken over loonkloof en geweld: al deze categorieën draaien op het idee dat "vrouw" een kenbare groep is. Wie het label op zelfverklaring uitdeelt, kan die categorieën niet meer beschermen. Het verschil is niet ingeperkt — het is opgeheven.

De praktijk: wie betreedt welke ruimte

De auteurs werken de praktijk concreet uit. Een man die zich vrouw voelt en zijn paspoort heeft gewijzigd, heeft juridisch toegang tot vrouwenkleedkamers, vrouwensauna's, vrouwengevangenissen, vrouwenopvang voor slachtoffers van seksueel geweld. Geen operatie vereist, geen hormoonbehandeling vereist, geen psychologische evaluatie vereist. Wie dat een academisch probleem noemt, leest geen Brits, Canadees of Amerikaans nieuws — in al die landen heeft dezelfde wetgeving al geleid tot concrete incidenten in vrouwengevangenissen, in vrouwenopvang en op meisjessportvelden. De wet ontneemt vrouwen het recht om "nee" te zeggen tegen biologisch mannelijke aanwezigheid in ruimtes die specifiek voor vrouwen zijn ingericht.

Tienermeisjes en zelfdiagnose

Het schrappen van de leeftijdsgrens en de deskundigenverklaring werkt het hardst door bij meisjes. De afgelopen tien jaar zijn de aanmeldingen bij genderklinieken bij meisjes met honderden procenten gegroeid, terwijl de toename bij jongens veel kleiner is. Een groot deel van die meisjes heeft comorbiditeiten — autismespectrum, eetstoornissen, depressie, trauma. Onder de nieuwe wet kan een twaalfjarig meisje haar paspoort omzetten zonder dat een enkele arts vaststelt dat haar genderdysforie persistent en klinisch is. Krijgen zij de beste zorg als het zelfbeschikkingsrecht de diagnose gaat vervangen? De auteurs beantwoorden die vraag impliciet: nee, ze krijgen geen zorg, ze krijgen een handtekening.

Onverifieerbare grondslag

Een rechtssysteem werkt met toetsbare criteria. "Beleefde genderidentiteit" is per definitie onverifieerbaar — het is een innerlijke staat waarvan alleen de aanvrager zelf de getuige is. Vasterman en Van der Zee wijzen erop dat dit juridisch ongekend is: nergens anders in het Burgerlijk Wetboek staat een categorie die uitsluitend draait op een gevoel zonder enige objectieve grondslag. Dat opent de deur voor strategisch gebruik — door mannen die toegang willen tot vrouwenruimtes, door gedetineerden die naar een vrouwengevangenis willen, door sporters die in een vrouwencategorie willen meedoen. De wet kan niet onderscheiden tussen oprechte aanvragen en oneigenlijke. Ze biedt het label aan iedereen die erom vraagt.

Het oorverdovende zwijgen van de belangenbehartigers

Wat de auteurs het scherpst raakt is de houding van de organisaties die zich opwerpen als belangenbehartigers van de transbeweging. Geen TNN, geen COC, geen academische gender studies-afdeling heeft publiek erkend dat hier een afweging zit tussen rechten van twee groepen. Nergens uit hun reactie blijkt dat deze belangenbehartigers van de transbeweging ook maar een moment hebben stilgestaan bij het feit dat deze nieuwe wet een forse inbreuk vormt. De afweging wordt niet gemaakt, ze wordt ontkend. Iedere vrouw die de afweging wel maakt krijgt het label TERF. Iedere onderzoeker die het op tafel legt wordt door de redactie ingetrokken. Dat is geen debat, dat is een unilaterale wijziging.

Wat er ontbreekt in het politieke traject

Wat in elk normaal wetgevingstraject hoort te gebeuren — een impactanalyse op de doelgroep "vrouwen", een hoorzitting met vrouwenorganisaties, een evaluatie van de buitenlandse ervaringen met zelfidentificatiewetgeving — is bij deze wet niet of nauwelijks uitgevoerd. De Kamer behandelt de wet alsof het een symbolisch correctie is van een achterhaald formulier. Vasterman en Van der Zee schrijven dat juist hier het democratisch tekort zit. Een wet die de juridische categorie "vrouw" effectief openzet, hoort minimaal een publiek debat waar de gevolgen kunnen worden gewogen. Dat debat heeft Nederland niet gevoerd. Het is in plaats daarvan via mediaframing en politieke compromis-makelaarij door de Kamer geduwd.