Mei 2026

Editie 05 — Onafhankelijk dossierjournaal

De staat van de Nederlandse genderzorg — beleid, klinieken, cijfers, dossiers.

Dossier

Het Dutch Protocol internationaal

Van Amsterdams exportproduct tot internationaal omstreden model. Wat doen andere Europese landen?

Chronologie

2011
Tavistock (VK) begint met puberteitsremmers volgens het Nederlandse model.
2020
Finland: psychosociale zorg eerst, hormonale behandeling alleen na zorgvuldige beoordeling.
2022
Zweden (SBU en Socialstyrelsen): hormonale behandeling van minderjarigen alleen in uitzonderlijke gevallen.
2023
Noorwegen: Ukom noemt de behandeling experimenteel.
2024
Engeland: puberteitsremmers buiten onderzoek niet meer routinematig; Cass Review.

Het Dutch Protocol

Het Dutch Protocol werd aan het VUmc ontwikkeld door Peggy Cohen-Kettenis en Henriëtte Delemarre-van de Waal: puberteitsremmers vanaf Tanner-stadium 2, cross-sex hormonen vanaf ongeveer 16 jaar en chirurgie vanaf 18 jaar, voor een strikt geselecteerde groep met vroege, aanhoudende dysforie. De studies van De Vries e.a. (2011, 2014) vormden de onderbouwing.

Finland, Zweden, Noorwegen

Finland (COHERE, 2020) gaf psychotherapie en psychosociale steun voorrang boven hormonale behandeling. In Zweden stopte Karolinska in 2021 met puberteitsremmers voor jongeren onder de 16 buiten onderzoek; Socialstyrelsen oordeelde in 2022 dat de risico's op dit moment zwaarder wegen dan de baten. In Noorwegen concludeerde de zorginspectie Ukom in 2023 dat behandeling van minderjarigen als experimenteel moet gelden.

Engeland

NHS England besloot in maart 2024 puberteitsremmers buiten onderzoek niet meer routinematig voor te schrijven en sloot de Tavistock-kliniek. De Cass Review (april 2024) beoordeelde het bewijs als "remarkably weak" en de Nederlandse studies als niet generaliseerbaar naar de huidige patiëntengroep. Eind 2024 werd ook het voorschrijven door private aanbieders aan minderjarigen voor onbepaalde tijd verboden.

Frankrijk en Duitsland

De Franse Académie nationale de médecine riep in 2022 op tot grote terughoudendheid. In Duitsland verscheen in 2025 een nieuwe richtlijn van de vakverenigingen die grotendeels affirmatief blijft.

Nederland

Nederland heeft het protocol niet wezenlijk gewijzigd. De Gezondheidsraad zag in juni 2026 geen reden voor een fundamentele koerswijziging, maar erkende kennislacunes en adviseerde de somatische kwaliteitsstandaard te herzien.

Stand van zaken

De Europese koers is verschoven naar terughoudendheid bij minderjarigen. Zie Cass-respons, SBU-respons en Dutch Protocol.

Bronnen