Op 19 december 2025 publiceerde het vakblad Scandinavian Journal of Surgery een kort redactioneel commentaar met een stellige titel: "Gender-affirming surgery in the Nordic countries — advancing equitable, evidence-based care." De auteurs, de Scandinavische chirurgen Isak Gran, Antti Mikkola, Helena Sackey en Pehr Sommar, beschrijven de genderchirurgie in Scandinavië als een succesverhaal van gelijke toegang en bewijsgebaseerde zorg.

Het probleem: diezelfde landen hebben de afgelopen jaren hun eigen richtlijnen voor genderzorg juist aangescherpt, omdat de nationale gezondheidsautoriteiten concludeerden dat de wetenschappelijke onderbouwing zwak is.

Wat de chirurgen beweren

In een uitgebreider overzichtsartikel in hetzelfde tijdschrift, gepubliceerd in september 2025, beschrijven Gran en elf collega's uit alle vijf Scandinavische landen hoe de genderzorg er nu uitziet: van juridische geslachtsregistratie op basis van zelfidentificatie tot het menu aan operaties — borstvergroting en mastectomie, vaginoplastiek, falloplastiek en metoïdioplastiek. Opvallend is wat de auteurs zelf signaleren als knelpunt: een groeiend aantal mensen zoekt hormonen via informele kanalen of laat operaties in het buitenland of bij private klinieken uitvoeren, deels als reactie op lange wachttijden en restrictieve criteria, bijvoorbeeld in Noorwegen.

De auteurs presenteren die restrictieve criteria als een toegangsprobleem dat opgelost moet worden. Nergens in het stuk wordt de vraag gesteld waaróm die criteria zijn aangescherpt.

Wat de eigen overheden al concludeerden

Het antwoord op die vraag staat niet in het chirurgentijdschrift, maar in de rapporten van de eigen gezondheidsautoriteiten. Zweden verscherpte in 2022 de richtlijnen voor minderjarigen met genderdysforie, nadat het Zweedse Agentschap voor Health Technology Assessment (SBU) concludeerde dat het bewijs voor de langetermijneffecten van puberteitsremmers en kruishormonen ontoereikend was. Het Zweedse Socialstyrelsen oordeelde vervolgens dat de risico's van die behandelingen voor de groep als geheel waarschijnlijk zwaarder wegen dan de voordelen — een interviewstudie onder Zweedse zorgverleners, gepubliceerd in PLOS ONE, beschrijft hoe ingrijpend die koerswijziging in de praktijk is doorgevoerd.

Finland ging Zweden al in 2020 voor: de eigen richtlijnorganisatie COHERE beperkte medische transitie bij minderjarigen tot de "klassieke", vroeg beginnende gevallen zonder zware bijkomende psychische problematiek, met psychotherapie als eerste stap. Noorwegen liet zijn toezichthouder — het Healthcare Investigation Board (UKOM) — onderzoek doen naar de eigen genderzorg, met als conclusie dat puberteitsremmers, kruishormonen en chirurgie bij kinderen en jongeren als experimenteel moeten worden beschouwd, omdat de bestaande richtlijnen niet op degelijk bewijs stoelen.

Drie landen, drie onafhankelijke onderzoeken, één conclusie: de evidence-base is zwak. Dat is precies de internationale koerswijziging die ook andere landen deels volgen — wij brachten eerder in kaart hoe Nederland zich daartoe verhoudt.

Chirurgie is niet hetzelfde als hormonen — maar het zwijgen is veelzeggend

De scheidslijn tussen de aangescherpte richtlijnen (vooral gericht op puberteitsremmers en hormonen bij minderjarigen) en de chirurgie die Gran en collega's bespreken (overwegend bij volwassenen) is reëel: geen van de drie landen heeft chirurgie bij volwassenen verboden. Maar het chirurgenartikel verzwijgt die aanscherpingen volledig, terwijl het de term "evidence-based" juist claimt voor het bredere Scandinavische model waar diezelfde chirurgie onderdeel van is. Wie het eigen vak "bewijsgebaseerd" noemt op het moment dat drie buurlanden net hebben vastgesteld dat de onderbouwing van het aanpalende hoofdbehandeltraject flinterdun is, kiest een opvallend moment voor die geruststelling.

Diezelfde spanning speelt in Nederland: ook hier wordt het Dutch Protocol verdedigd als bewijsgebaseerd, terwijl het Zweedse SBU-rapport een van de rapporten is waar critici naar verwijzen om precies die claim te ondergraven. Een vergelijkbaar overzicht van de internationale bewijsbeoordelingen — de Cass Review, NICE, SBU en COHERE naast elkaar — staat op transkompas.nl.

Waarom dit ertoe doet

Vakbladartikelen van behandelaars zijn geen neutrale wetenschap: ze zijn ook public relations voor het eigen vakgebied. Dat is op zichzelf niet verwijtbaar — iedere beroepsgroep verdedigt haar werk. Problematisch wordt het wanneer zo'n stuk de indruk wekt dat er breed wetenschappelijk draagvlak bestaat voor een behandelmodel, terwijl de officiële, onafhankelijke evaluaties van drie van de vijf landen waarover de auteurs schrijven, het tegenovergestelde concluderen. Voor iedereen die in Nederland het Dutch Protocol beoordeelt aan de hand van "wat doen andere landen", is dat verschil tussen chirurgen-pr en overheidsrapport relevant om te kennen.

Bronnen

• Isak Gran, Antti Mikkola, Helena Sackey, Pehr Sommar, "Gender-affirming surgery in the Nordic countries—advancing equitable, evidence-based care", Scandinavian Journal of Surgery 115, nr. 1 (2026): 3-4, gepubliceerd 19 december 2025. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41414889
• Isak Gran e.a., "Gender-affirming healthcare in the Nordic countries: An overview", Scandinavian Journal of Surgery 115, nr. 1 (2026): 5-14, gepubliceerd 9 september 2025. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40926490
• "Healthcare providers' perceptions of changes in guidelines for care of minors with gender dysphoria in Sweden: An interview study", PLOS ONE (2026). journals.plos.org